Bàn cờ Việt Nam 2026: nước đi giữa im lặng

Hà Nội, cuối tháng 12 năm 2026. Phòng thi đấu của một nhà văn hóa cấp quận, bốn dãy bàn cờ kê sát nhau, đèn huỳnh quang vàng ố. Ngoài tiếng quân cờ gõ xuống mặt gỗ và tiếng lạch cạch của đồng hồ cơ, không còn âm thanh nào khác. Không loa, không người dẫn chương trình, không khán giả. Ba phóng viên, hai cán bộ ghi biên bản, và bốn mươi ván cờ đang diễn ra cùng lúc.

Tôi ngồi ở hàng ghế cuối, ghi từng nước đi vào cuốn sổ ô ly. Suốt hai tiếng đầu tôi không nói một câu. Người ta bảo con gái không biết gì về chiến thuật. Vậy nên tôi viết để họ đọc.

Trong căn phòng đó, mọi thứ đều đo được: số nước đi, số phút còn lại trên đồng hồ, số quân còn trên bàn. Nhưng gần như không ai đo. Bởi muốn đo, người ta phải ngồi lại sau khi ván đấu kết thúc, chép lại biên bản, đối chiếu từng nước. Ở Việt Nam năm 2026, việc ngồi lại không nằm trong bất kỳ kế hoạch nào.

Một nền cờ vua rộng nhưng phẳng

Cờ vua Việt Nam bước vào năm 2026 với một nghịch lý dễ thấy. Phong trào rộng: phần lớn các tỉnh thành đều có câu lạc bộ, các trường phổ thông tổ chức giải nội bộ, và tại Hà Nội cũng như Thành phố Hồ Chí Minh, các lớp dạy cờ mở đều đặn trong nhà văn hóa thiếu nhi. Nhưng phong trào rộng không tạo ra đỉnh cao. Cả nước chưa có đại kiện tướng nào, số kỳ thủ được ra nước ngoài thi đấu đếm trên đầu ngón tay.

Học liệu thì nghèo và lệch. Sách cờ trong nước chủ yếu là bản dịch từ tiếng Nga, in lại với số lượng nhỏ, phần lớn nói về khai cuộc và những đòn phối hợp đẹp. Tàn cuộc, phần khô khan nhất và cũng là phần quyết định phần lớn ván đấu, hầu như không có tài liệu tử tế nào bằng tiếng Việt. Kỳ thủ tự chép tay những ván mẫu, tự vẽ bàn cờ lên giấy, rồi truyền cho nhau những tập giấy mỏng đã ố vàng.

Cuối năm 2026, Olympiad cờ vua lần thứ 31 diễn ra tại Moscow. Đó là thước đo lớn nhất của thế giới, và với phần lớn kỳ thủ Việt Nam lúc ấy, nó nằm ở một khoảng cách vừa về địa lý vừa về trình độ. Ở cấp châu lục, Philippines, Indonesia và Trung Quốc đã bỏ xa. Trung Quốc có hệ thống huấn luyện tập trung và suất thi đấu quốc tế đều đặn cho lứa trẻ. Việt Nam có phong trào, có vài người thầy giỏi, và có rất nhiều kỳ thủ trẻ tự học.

Lứa kỳ thủ đang ở tuổi sung sức nhất khi đó gồm những người sinh đầu thập niên 2026, như Từ Hoàng Thông, và phía sau là những gương mặt còn rất trẻ như Đào Thiên Hải, Hoàng Thanh Trang, Nguyễn Anh Dũng, nhóm được kỳ vọng sẽ kéo cờ vua Việt Nam vượt ra khỏi vùng phong trào.

Đọc bàn cờ: tam giác và chiếc đồng hồ

Ba buổi tối trước ngày chung kết, tôi chép lại toàn bộ biên bản các ván đấu của giải quốc gia vào sổ. Trong 26 ván tôi ngồi trọn vẹn, 17 ván kéo qua nước thứ 40, và 11 ván bước vào tàn cuộc với ít nhất ba tốt mỗi bên. Ở nhóm 11 ván đó, chỉ bốn ván được quyết định bằng một kế hoạch rõ ràng, có thể chỉ ra mục tiêu cụ thể của từng nước. Bảy ván còn lại đổ xuống sau những sai sót nằm trong khoảng nước 45 đến 60, đúng vào lúc đồng hồ mỗi bên còn dưới mười phút.

Điểm mạnh thật của kỳ thủ Việt Nam năm 2026 nằm ở trung cuộc, không nằm ở khai cuộc và cũng không nằm ở tàn cuộc. Khi bàn cờ còn đông quân, khi các đường chéo chưa bị chặn, họ tính rất nhanh và rất dũng cảm. Những đòn đổi quân mở cột, những nước hi sinh tốt để mở đường cho tượng, những pha đưa xe vào hàng thứ bảy, tất cả đều được nhìn thấy trước nhiều nước.

Khi bàn cờ vơi đi, bức tranh đổi khác. Tôi vẽ lại các ván đấu trên giấy kẻ ô ly, tô màu những ô mà mã và tượng đi qua trong 20 nước cuối. Ở những ván thắng của nhóm trẻ, các ô được tô tạo thành những hình tam giác hướng về cánh hậu, nơi có tốt thông và vua đối phương bị hở. Ở những ván thua, chúng nằm thành những đường ngang, chạy qua lại giữa hai cột, không dẫn tới ô nào đáng kể.

Hình học ấy nói một điều rất cụ thể: thiếu kỹ thuật tàn cuộc, chứ không thiếu tài năng. Một kỳ thủ không biết đưa vua tới đúng ô trước khi đẩy tốt thông sẽ thắng thế ở nước 35 và hòa ở nước 55. Rất nhiều ván ở giải năm nay đi đúng theo kịch bản đó.

Vấn đề kế tiếp là cách dùng đồng hồ. Thói quen phổ biến trong phòng đấu là dồn thời gian cho khai cuộc, nơi mọi người tin rằng mình cần chính xác nhất, rồi đi hai mươi nước quyết định trong mười hai phút. Sự phân bổ đó đảo ngược hoàn toàn giá trị của từng nước. Số nước đi nhiều không phải là dấu hiệu của trình độ; nó thường chỉ là dấu hiệu của việc kéo dài. Một ván 60 nước không nói gì về chất lượng tư duy nếu 30 nước cuối chỉ là những nước qua lại không mục tiêu.

Điểm mù nằm ở chỗ khác

Cách lý giải quen thuộc trong các cuộc họp tổng kết luôn xoay quanh tiền: thiếu kinh phí, thiếu giải quốc tế, thiếu chuyên gia nước ngoài. Những lý do đó đúng, và chúng cần được nói ra. Nhưng chúng cũng đang đóng vai một tấm khiên che phần dễ sửa nhất, phần nằm trong tầm tay của mỗi kỳ thủ và mỗi huấn luyện viên trong nước: cách phân bổ thời gian và cách xử lý tàn cuộc.

Ngồi bốn mươi phút cho nước thứ tám của khai cuộc rồi đi nước thứ 38 trong ba mươi giây là một quyết định kỹ thuật. Không có ngân sách nào thay đổi được nó, và cũng không cần ngân sách nào để sửa. Chỉ cần một chiếc đồng hồ, một cuốn sổ, và một người chịu ngồi lại sau ván đấu.

Một điểm mù khác nằm ở tầng hội thoại. Không ai mời các kỳ thủ nữ vào bàn phân tích kỹ thuật, kể cả khi họ có mặt ở giải và có kết quả. Trong nhóm ván tôi ghi chép, hai kỳ thủ nữ đạt tỷ lệ chuyển hóa thế thắng ở tàn cuộc tốt nhất, chủ yếu vì họ chịu khó đổi sang tàn cuộc trong khi phần còn lại muốn kết thúc ván đấu bằng một đòn phối hợp đẹp. Đổi lại, khai cuộc của họ hẹp hơn, và họ trả giá ở những ván gặp đối thủ đã biết bài.

Chiến thuật không bao giờ nói dối, chỉ có người đọc nó sai. Khi một kỳ thủ thua ở tàn cuộc vua và tốt, câu chuyện không nằm ở chỗ người đó thiếu tố chất. Nó nằm ở chỗ chưa ai cùng người đó mở cuốn sách tàn cuộc ra.

Điều nên làm tiếp theo

Nếu các liên đoàn chịu giữ lại biên bản ván đấu và chép chúng thành sổ trong mười năm, thế hệ người viết cờ vua sau này sẽ có một thứ mà chúng tôi hôm nay không có: một thước đo. Có thước đo, thứ đang bị gọi là thiếu tài năng sẽ được gọi đúng tên là thiếu kỹ thuật, và mọi lời than về kinh phí sẽ phải đứng cạnh số liệu cụ thể thay vì đứng một mình.

Đôi khi, để hiểu trận đấu, phải đứng trong im lặng lâu hơn người khác chịu đựng.