Chương trình 600–1.000 tỷ đồng của ông Nguyễn Đức Thụy: một phần tư đến một nửa ngân sách đã cam kết trước khi bóng lăn

Buổi chiều tháng Mười Một, trên sân tập của một câu lạc bộ hạng Nhất phía bắc, tôi đếm được mười bốn cầu thủ đủ điều kiện ra sân. Người thứ mười lăm đang băng cổ chân. Người thứ mười sáu ngồi trên khán đài vì giấy chuyển nhượng chưa về. Một cầu thủ hai mươi mốt tuổi — người tôi từng theo dõi ở vòng loại U19 ba năm trước — đứng ngoài đường biên suốt bốn mươi phút, chờ một trận đấu nội bộ không bao giờ đủ người để bắt đầu.

Chương trình mà ông Nguyễn Đức Thụy công bố không nhắc tới buổi chiều đó. Nó đưa ra một con số: 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm, huy động từ năm 2027. Nhưng ẩn sau con số ấy là một chẩn đoán đúng về buổi chiều tôi vừa kể: cầu thủ Việt Nam tập tám năm, rồi bước vào tuổi hai mươi mốt với gần như không có phút thi đấu nào có áp lực.

Chương trình nêu năm nguồn thu: tài trợ doanh nghiệp, bản quyền truyền thông, nội dung số, dịch vụ bóng đá và xã hội hóa từ các tổ chức thành viên. Đi kèm là một cam kết táo bạo: cắt toàn bộ khoảng 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước cấp cho bóng đá mỗi năm, chuyển dòng tiền đó sang các môn có triển vọng huy chương Olympic và ASIAD. Quỹ lương của bộ máy liên đoàn dự kiến tăng gấp hai đến ba lần. Và một loạt khoản trợ cấp mới: 3 tỷ đồng mỗi câu lạc bộ V.League mỗi mùa, 2 tỷ cho câu lạc bộ hạng Nhất, 2 tỷ cho câu lạc bộ bóng đá nữ, 2 đến 3 tỷ cho mỗi liên đoàn tỉnh thành đạt tiêu chuẩn.

Ba hạng mục sau yếu nhất. Bản quyền truyền thông Việt Nam bị chia giữa VFF cho đội tuyển và VPF cho V.League; nội dung số thì va vào nạn phát lậu và văn hóa xem miễn phí rất mạnh. Chương trình nêu tên các dòng thu nhưng không gắn cơ chế nào.

Song song là câu chuyện thể thức. V.League hiện có 14 đội, đề xuất nâng lên 16 đến 18. Hạng Nhất lên 18 đến 20. Ông Thụy nói rõ đây là phương án đang nghiên cứu, chưa phải quyết định.

Điểm mạnh nhất nằm ở phần kiểm toán: Big 4 vào cuộc, cùng cơ chế giám sát từ các tổ chức thành viên. Phần lớn liên đoàn Đông Nam Á công bố ít hơn thế rất nhiều.

Giờ đến phần số học. Cộng các khoản đã cam kết: 16 câu lạc bộ V.League nhân 3 tỷ là 48 tỷ; 18 đến 20 đội hạng Nhất nhân 2 tỷ là 36 đến 40 tỷ; 7 đến 8 đội nữ nhân 2 tỷ là 14 đến 16 tỷ; 20 liên đoàn tỉnh thành đạt chuẩn nhân 2 đến 3 tỷ là 40 đến 60 tỷ; quỹ lương tăng gấp hai đến ba lần rơi vào 15 đến 50 tỷ; futsal, bóng đá bãi biển và bóng đá học đường 10 đến 30 tỷ. Tổng nghĩa vụ khoảng 165 đến 250 tỷ đồng. Cộng thêm 80 tỷ ngân sách nhà nước phải tự thay thế, con số thành 245 đến 330 tỷ.

Một phần tư đến một nửa mục tiêu huy động đã bị tiêu hết trước khi đồng đầu tiên chạm tới mặt sân, tới y học thể thao, tới học viện trẻ hay tới một giải đấu quốc tế.

Dữ liệu không biết nói dối, nhưng chúng biết cách giấu mình trong độ lệch chuẩn: khoảng trống giữa 600 và 1.000 tỷ là 67%, biên độ quá rộng cho một kế hoạch được mô tả là sẽ cụ thể hóa bằng phương án tài chính. Một bản kế hoạch tử tế sẽ ghi doanh thu hiện tại bao nhiêu, doanh thu đã ký bao nhiêu, đường ống bao nhiêu, hạng mục mới bao nhiêu. Bản này ghi đích đến, không ghi điểm xuất phát.

Rồi đến câu hỏi ngoại binh — quyết định kỹ thuật hệ trọng nhất của toàn bộ chương trình, và nó bị bỏ trống. Ông Thụy nêu đúng mâu thuẫn: ngoại binh tốt giúp giải đấu cạnh tranh hơn, đồng thời chặn đường cầu thủ nội. Nhưng không có hạn ngạch, không có quy định theo độ tuổi, không có lộ trình chuyển tiếp. Mở rộng từ 14 lên 18 đội mà không kèm quy định về suất đăng ký cầu thủ trẻ thì số phút tăng thêm sẽ chảy vào đâu? Vào các tiền vệ ngoại hạng trung và các trung vệ nội ba mươi hai tuổi.

Còn phép tính lịch thi đấu. V.League 14 đội đá vòng tròn một lượt là 26 vòng. 16 đội thành 30 vòng. 18 đội thành 34 vòng. Chồng lên đó là các cửa sổ FIFA, ASEAN Championship, SEA Games và ngày thi đấu cấp câu lạc bộ châu Á. Mùa giải dày thêm tám vòng trong khi đội hình không dày thêm tương ứng. Tôi từng ngồi đếm số ngày nghỉ giữa hai trận của một câu lạc bộ ở Melbourne và thấy rằng chấn thương không đến từ một pha va chạm; nó đến từ lịch.

Khoản trợ cấp 3 tỷ đồng mỗi câu lạc bộ V.League nghe như một cú hích. Quy đổi theo tỷ giá khoảng 25.500 đồng một đô la, nó là chừng 118.000 đô la. Với ngân sách câu lạc bộ thường rơi vào 40 đến 200 tỷ đồng, đó là 3 đến 7% — gần tương đương một tháng quỹ lương. Chức năng thật của nó mang tính chính trị và biểu tượng: ghi nhận, tạo khối, tạo sự phụ thuộc. Nó vận hành như một công cụ chính trị, không như một công cụ biến đổi tài chính.

Tôi để ý một chi tiết nhỏ hơn nhưng nặng hơn: 20 liên đoàn tỉnh thành đạt chuẩn nhận 2 đến 3 tỷ mỗi năm. Trong một đại hội liên đoàn, các liên đoàn tỉnh là khối bỏ phiếu đông và kỷ luật nhất. Khoản trợ cấp ấy không nằm trong danh sách vì hiệu quả thể thao; nó nằm trong danh sách vì số phiếu.

Mùa chuyển nhượng không phải cuộc đấu của túi tiền; nó là cuộc đấu của những người biết chờ đợi. Ở cấp liên đoàn, câu đó đúng gấp đôi: doanh nghiệp Việt Nam ưa tài trợ có tên gắn với dự án — sân vận động, áo đội tuyển, tên giải — hơn là rót tiền không ràng buộc vào một liên đoàn. Tiền thực nhận có thể nghiêng về các khoản bị giới hạn mục đích, và không dùng được cho chính chương trình trợ cấp.

Việc từ bỏ 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước là một bánh cóc. Sau khi dòng tiền ấy được chuyển sang các môn Olympic, đòi lại sau một mùa vòng loại thất bại gần như không thể về mặt chính trị. Chương trình biến một phụ thuộc mềm thành một cam kết cứng, đúng vào lúc giá trị thương mại của bóng đá Việt Nam nhạy nhất với kết quả đội tuyển.

Một World Cup không bao giờ kết thúc ở trận chung kết; nó chỉ đổi sang màu áo khác. Chương trình này cũng vậy: nó sẽ không được phán xét ở đại hội, mà ở vòng đấu thứ ba mươi của mùa giải 2027, khi một cầu thủ hai mươi mốt tuổi đứng ngoài đường biên và chờ xem có ai quy định cho anh ta một suất đá chính hay không. Biến số cần theo dõi không phải con số 1.000 tỷ, mà là việc hạn ngạch ngoại binh và quy định suất cầu thủ trẻ được đưa ra bỏ phiếu trước hay sau khi phương án mở rộng được thông qua.