Bản quyền FIFA ASEAN Cup và Asiad 20: Khi cả Đông Nam Á cùng đứng ngoài cửa

Đêm 26 tháng 9 tới, tại sân Si Jalak Harupat ở Bandung, đội tuyển Việt Nam bước vào trận mở màn gặp Philippines lúc 19 giờ 30. Ba ngày sau, Thái Lan chờ sẵn. Ngày 2 tháng 10, tại Jakarta, Pakistan khép lại chuỗi ba trận trong vòng một tuần. Đó là toàn bộ dữ liệu cứng mà chúng ta có về giải đấu mang tên FIFA ASEAN Cup — ngày, giờ, địa điểm. Không đội hình, không phân tích chiến thuật, không bảng xếp hạng. Và trên tất cả, một câu hỏi lớn hơn treo lơ lửng: liệu khán giả Việt Nam có được xem trực tiếp hay không.

Mới đây, một lãnh đạo đài truyền hình lớn của Việt Nam nói với báo chí rằng đơn vị đang tiến gần đến việc mua thành công bản quyền FIFA ASEAN Cup. Cùng lúc, vị này thừa nhận bản quyền Asiad 20 đang ở thế rất khó khăn. Người ta đếm số không trong hợp đồng, tôi đếm số lần bắt tay của người đàm phán. Và ở thời điểm này, cả hai bàn tay vẫn chưa chạm nhau.

Để hiểu vì sao một nền bóng đá đang lên lại loay hoay ở cửa ngõ truyền hình, cần đặt sự việc vào đúng bối cảnh cấu trúc thị trường bản quyền thay vì nhìn vào bảng tỷ số.

Trước đây, các giải đấu khu vực Đông Nam Á thường do Liên đoàn bóng đá ASEAN, tức AFF, tổ chức và bán bản quyền theo gói khu vực. Mô hình ấy quen thuộc, giá mềm, và các đài trong khu vực có nhiều kinh nghiệm đàm phán. Nay, khi giải đấu nằm dưới sự tổ chức của FIFA, quá trình đàm phán trở nên phức tạp hơn so với các giải khu vực trước đây. Bên bán không còn là một tổ chức khu vực hiểu thị trường Đông Nam Á, mà là một tổ chức toàn cầu định giá theo chuẩn toàn cầu.

Hệ quả là một khoảng trống chưa từng thấy: không một đơn vị nào ở Đông Nam Á sở hữu bản quyền. Đây không phải câu chuyện Việt Nam tụt lại phía sau. Đây là câu chuyện cả khu vực đứng ngoài cửa, cùng một lý do.

Song song đó, Asiad 20 quy tụ 43 môn thi đấu với 469 nội dung. Đoàn thể thao Việt Nam đặt mục tiêu 4 đến 6 huy chương vàng cùng vị trí trong top 20. Một khối lượng bản quyền khổng lồ như vậy đi kèm cái giá khổng lồ. Trong khi đó, giải bóng đá khu vực diễn ra từ cuối tháng 9 sang đầu tháng 10, trùng khít với khung thời gian Asiad 20 từ 19 tháng 9 đến 4 tháng 10. Hai sự kiện lớn chen nhau trong cùng một cửa sổ thương mại, và cả hai đều chưa có người mua. Về phía chuyên môn, đội tuyển Việt Nam đã chốt kế hoạch tập trung dưới bàn tay huấn luyện viên Kim Sang Sik — tín hiệu tích cực duy nhất trong toàn bộ câu chuyện này.

Điểm mấu chốt không nằm ở việc Việt Nam chậm chân, mà ở chỗ sản phẩm bản quyền đã đổi chủ và đổi cách định giá.

Có ba lớp vấn đề xếp chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là quyền sở hữu. Khi FIFA đứng ra tổ chức một giải đấu mang thương hiệu khu vực, giá trị thương mại được neo vào hệ quy chiếu toàn cầu, không còn neo vào sức mua của từng quốc gia Đông Nam Á. Một mức giá hợp lý cho FIFA có thể là mức giá vô lý cho một đài truyền hình quốc gia.

Lớp thứ hai là cấu trúc gói. Asiad là một bó quyền nhiều môn, nhiều nội dung, kéo dài hơn hai tuần. Không đài nào ở khu vực có thể mua trọn gói mà không tính đến chuyện chia lại cho các đơn vị nhỏ hơn. Chính vì vậy, việc chia sẻ bản quyền lại cho các đơn vị truyền hình trong nước được xem là bước đi tất yếu. Nhưng chia lại chỉ hiệu quả khi đã mua được với giá đủ thấp. Đây là một vòng luẩn quẩn: muốn chia để giảm giá thì phải mua trước, mà muốn mua thì phải chấp nhận mức giá chưa chia.

Lớp thứ ba là định thời. Hai sự kiện lớn trùng nhau buộc cả người mua lẫn khán giả phải chọn. Ngân sách quảng cáo không tự nhiên tăng gấp đôi chỉ vì có thêm một giải. Sự tập trung nhu cầu vào cùng một cửa sổ làm loãng giá trị của từng tài sản bản quyền — một quy luật mà bất kỳ ai từng ngồi bàn đàm phán đều thuộc nằm lòng.

Tôi từng chứng kiến một thương vụ đổ vỡ không phải vì giá, mà vì bên mua không kiểm soát được rủi ro. Từ khi theo dõi thị trường bản quyền Đông Nam Á, tôi nhận ra một điều: các đài trong khu vực không hề thiếu tiền. Họ thiếu một cấu trúc cho phép biến chi phí thành doanh thu có thể đoán trước. Khi FIFA gom quyền thành một gói lớn, cấu trúc ấy càng xa tầm với.

Ở đây cần một lưu ý về tính xác thực. Tên gọi FIFA ASEAN Cup và thông tin giải do FIFA tổ chức là điểm bất thường. Một giải vô địch khu vực Đông Nam Á truyền thống vẫn do AFF điều hành. Danh tính nhà tổ chức và tên giải cần được đối chiếu với nguồn chính thức của FIFA hoặc AFF trước khi mọi kết luận được đóng đinh.

Còn một chi tiết đáng chú ý khác. Danh sách đối thủ có Pakistan, một đội bóng Nam Á vốn không thuộc gia đình bóng đá ASEAN. Sự xuất hiện này gợi ý một thể thức mở rộng hoặc một lỗi biên tập, và cần được làm rõ chứ không nên mặc định.

Tôi đã chứng kiến Neymar ra đi, Mbappé nổi loạn và COVID cười nhạo cả thế giới bóng đá. Bài học lớn nhất tôi rút ra vẫn là: điều quan trọng nhất của một thương vụ không bao giờ nằm trong bản hợp đồng.

Câu chuyện chính thống nói rằng Việt Nam đang loay hoay giành bản quyền. Nhưng điểm mù nằm ở chỗ áp lực đang được đặt sai địa chỉ.

Nếu bản quyền không được mua về, người hâm mộ sẽ quay sang trách các đài truyền hình và cơ quan thể thao trong nước. Trong khi đó, nguyên nhân gốc là giá và cấu trúc gói từ phía bên bán lại không bị ai chất vấn. Đây là một dịch chuyển trách nhiệm tinh vi: bên yếu thế hơn trong đàm phán chịu trận thay cho bên nắm quyền quyết định giá.

Cũng cần nhìn thẳng vào cách câu chuyện được kể. Việc một đài tiến gần đến việc mua thành công là ngôn ngữ của một thương vụ chưa ngã ngũ. Có một sự thật đơn giản mà mọi người đàm phán đều biết: hợp đồng sinh ra là để người ta phá vỡ nó một cách hợp pháp. Cái gọi là gần thành công có thể đổi màu chỉ sau một đêm, đặc biệt khi phía bên kia đang giữ giá.

Nhưng cũng có khả năng ngược lại. Thông điệp rất khó khăn về Asiad có thể là cách hạ kỳ vọng trước, để nếu thương vụ đổ vỡ thì bớt sốc, còn nếu thành công thì được xem như một kỳ tích. Đây là kỹ thuật quản trị kỳ vọng quen thuộc trong truyền thông, không sai, nhưng cần được nhận diện đúng.

Đêm 26 tháng 9 ở Bandung sẽ trả lời một câu hỏi mà mọi phân tích giấy tờ đều không thể thay thế: liệu bàn tay của các nhà đàm phán có kịp chạm vào nhau trước khi trọng tài thổi còi khai cuộc. Thị trường có thể đóng băng, nhưng những cú điện thoại giữa đêm thì không. Ở tuổi 58, tôi viết chậm lại để nghe được những gì người ta không nói ra trong buổi họp báo. Và đôi khi, điều chưa nói ra ấy chính là con số thật của một thương vụ.