Việt Nam giữ bộ khung quen cho FIFA ASEAN Cup: Khi năm ngày định hình cả một chiến lược

Tôi nhớ một pha bóng mà gần như chẳng ai nhớ.

Đó là lần Nguyễn Hoàng Đức nhận bóng ở giữa sân, lưng quay về khung thành nhà, một tiền vệ đối phương đã đặt người lên lưng anh từ trước khi bóng đến. Cách xử lý thông thường là đẩy bóng về tuyến dưới và giữ an toàn. Hoàng Đức xoay một nhịp, để trái bóng lăn qua chân trái, và khối pressing vỡ ra như một tờ giấy bị xé dọc.

Không có bàn thắng ở pha bóng ấy. Không có pha quay chậm nào trên bản tin tối. Nhưng trong phòng họp của bất kỳ đội bóng nào chuẩn bị gặp Việt Nam, đó chính là thứ được khoanh đỏ.

Đó cũng là lý do tôi đọc danh sách đội tuyển Việt Nam chuẩn bị cho FIFA ASEAN Cup với một cảm giác khó gọi tên. Nguyễn Hoàng Đức gần như chắc chắn vắng mặt vì chấn thương. Nguyễn Văn Vĩ cũng vậy. Ở chiều ngược lại, hai cái tên trở về từ Câu lạc bộ Công an Hà Nội: thủ môn Nguyễn Filip và hậu vệ trái Cao Quang Vinh.

Chức vô địch khu vực vẫn còn nguyên trên kệ. Nhưng đôi chân chống đỡ nó đang run.

Bối cảnh: một huấn luyện viên được giữ lại, một lịch thi đấu không được giữ lại

Huấn luyện viên Kim Sang Sik vẫn ngồi ở vị trí của mình, và bản thân điều đó đã là một thông điệp. Sau chức vô địch khu vực, ban huấn luyện được giữ nguyên, bộ khung từng đưa đội bóng lên đỉnh được xem là nền tảng cho chu kỳ tiếp theo, và Liên đoàn Bóng đá Việt Nam thể hiện rõ ý định đi đường dài cùng nhà cầm quân người Hàn Quốc.

Nhưng giữa chức vô địch ấy và giải đấu lần này có một khoảng trống không ai muốn gọi tên: đội bóng không còn thời gian.

Chỉ năm ngày hội quân trước trận ra quân gặp Philippines. Với một đội tuyển quốc gia, năm ngày đủ để kiểm tra thể trạng, xếp lại đội hình, tập vài tình huống cố định và nói chuyện nội bộ. Nó không đủ để xây một ý tưởng chơi mới, và càng không đủ để thuyết phục một nhóm cầu thủ đã ở đỉnh cao sự nghiệp rằng cách họ chơi bấy lâu nay đã lỗi thời.

Địa điểm là Indonesia, nơi khán đài sẽ không dành cho Việt Nam một sự tử tế nào. Thời điểm là cuối tháng Chín. Mục tiêu được nói ra khá rõ: ít nhất một suất vào chung kết. Và phía sau tất cả, một tầng ký ức tập thể đang chờ sẵn: người hâm mộ muốn thấy Việt Nam chơi khác đi, trong khi chính Kim Sang Sik, sau giải đấu trước, từng công khai nói về việc tìm kiếm những nhân tố mới.

Ông ấy đã nói vậy. Rồi lịch thi đấu trả lời thay ông.

Cần nói thêm một điều về cách đọc giải đấu này. Việc Đông Nam Á có một giải cấp khu vực được gắn thương hiệu FIFA không chỉ là chuyện tên gọi. Nó kéo theo một tầng quản trị mới gồm khung điều lệ, hạn chót đăng ký và các quy định về nhân sự, những thứ thường chỉ được nhắc đến khi đã có người vi phạm. Với một đội đang chuyển giao mềm, đây là loại chi tiết cần theo dõi trước khi nó trở thành tiêu đề.

Phân tích: cái mất không phải một cầu thủ, mà là một chức năng

Đọc danh sách triệu tập, điều đầu tiên tôi để ý không phải ai được gọi, mà là nguyên tắc đứng sau: ưu tiên sự quen thuộc. Các cầu thủ trong bộ khung hiểu hệ thống của Kim Sang Sik, hiểu yêu cầu pressing, hiểu vị trí của nhau, hiểu cả những thói quen nhỏ nhất của đồng đội sau nhiều năm đá cạnh nhau. Trong một giải đấu ngắn, đó là tài sản duy nhất không thể mua bằng tiền và không thể tạo ra trong năm ngày.

Nhưng tài sản ấy vừa bị khoét hai lỗ.

Khi khỏe mạnh, Nguyễn Hoàng Đức làm ba việc cùng lúc: giữ bóng dưới áp lực, phá tuyến pressing đầu tiên của đối phương, và tổ chức nhịp độ tấn công. Trong ngôn ngữ của phòng phân tích, anh là van chống sốc của cả hệ thống. Khi van đó hỏng, đội bóng không mất một người, đội bóng mất một chức năng. Việt Nam sẽ phải dịch chuyển từ thế chủ động cầm bóng sang những phương án trực diện hơn: bóng dài vào vùng tranh chấp, phản công nhanh, hoặc tận dụng các tình huống cố định nhiều hơn.

Với những đội ở Đông Nam Á bố trí khối phòng ngự thấp và kỷ luật, đá trực diện đồng nghĩa với việc trao lại quyền kiểm soát nhịp độ. Việt Nam mất Hoàng Đức, nghĩa là mất một chức năng chứ không chỉ mất một cái tên.

Nguyễn Văn Vĩ là câu chuyện khác, và cũng là mất mát khác về bản chất. Anh là mắt xích của hành lang trái theo cả hai chiều, người có mặt ở đường biên khi đội tấn công và vẫn kịp lùi về khi đội mất bóng. Cao Quang Vinh, người trở về từ Công an Hà Nội, được xem là phương án thay thế. Nhưng chính cách nói rằng đây là một chiều kích khác đã thú nhận bản chất của sự thay đổi: đó là thay mẫu cầu thủ, chứ chưa chắc thay được vai trò. Cánh trái của Việt Nam sẽ khác về cách lên bóng, cách chồng biên, và cả cách chống đỡ khi bị khoét sang cánh đối diện.

Trong khung thành, sự trở lại của Nguyễn Filip tạo ra một áp lực lành mạnh nhưng cũng là một rủi ro nhỏ. Cuộc cạnh tranh vị trí số một, nếu chưa ngã ngũ trước khi giải khởi tranh, sẽ khiến hàng thủ mất đi sự ổn định trong giao tiếp, thứ mà chỉ người gác đền chính thức mới xây được. Trước một khán đài ồn ào ở Indonesia, sự ổn định trong khung gỗ có giá trị hơn một pha cứu thua đẹp.

Và có một thứ không thể huấn luyện trong năm ngày: nhịp trận đấu. Các cầu thủ trong bộ khung của Kim Sang Sik hiểu nhau đến mức họ có thể chơi mà không cần nhìn, nhưng sự hiểu biết ấy chỉ có giá trị khi cả hai người đều khỏe. Một khi một mắt xích đổi, cả dây chuyền phải tính lại, và trong bóng đá, việc tính lại luôn tốn thời gian hơn người ta tưởng.

Thêm một hệ quả kỹ thuật ít được nhắc: khi khả năng sáng tạo trong thế trận mở bị suy giảm, giá trị của các tình huống cố định tăng lên. Với một đội có ít thời gian tập phối hợp, những pha bóng chết là nơi duy nhất người ta có thể cài sẵn một bài bản mà không cần cầu thủ hiểu nhau bằng bản năng. Đó là lý do các buổi tập năm ngày của Việt Nam nhiều khả năng dành phần lớn thời lượng cho phạt góc và đá phạt, và cũng là lý do một hậu vệ biết đánh đầu tốt có thể trở thành nhân vật quan trọng hơn cả một tiền vệ sáng tạo.

Rồi đến phần thú vị nhất, và cũng là phần bị chú ý ít nhất: con đường Việt kiều. Adou Minh và Kyle Colonna, tên Việt là Lương Chí Khai, gần đây đã nhận quốc tịch Việt Nam. Đây là một kênh bổ sung lực lượng có chi phí thấp: không phí chuyển nhượng, không đấu giá, không bong bóng giá. Trong một kỳ chuyển nhượng mà người ta sẵn sàng trả cho một cầu thủ trẻ chưa đá nổi năm mươi trận đỉnh cao bằng một phần ngân sách của cả câu lạc bộ, một kênh tuyển quân miễn phí là món quà hiếm.

Nhưng nó cũng là một kênh đầy rủi ro hành chính, và đây là chỗ nhiều bài báo bỏ qua. Quốc tịch chưa bao giờ đồng nghĩa với đủ điều kiện thi đấu. FIFA có quy định riêng về điều kiện cư trú và điều kiện chuyển đổi liên đoàn, với những trường hợp chỉ được phép chuyển một lần duy nhất trong sự nghiệp. Một tấm hộ chiếu có thể được cấp trong vài tháng; một suất đăng ký thi đấu hợp lệ thì phụ thuộc vào hồ sơ, thời điểm nộp và xác nhận của cơ quan quản lý. Việc hai cầu thủ này hoàn tất thủ tục quốc tịch sát thời điểm chốt danh sách gợi ý rằng Liên đoàn Bóng đá Việt Nam đã tính toán trước cửa sổ đăng ký, một động thái hành chính đáng ghi nhận, nhưng cũng là điểm cần được xác minh trước khi bất kỳ ai viết rằng hàng thủ Việt Nam đã dày thêm.

Đặt Việt Nam lên bản đồ khu vực, vị thế khá rõ: nhóm ứng viên hàng đầu, đương kim vô địch, cùng nhóm với Thái Lan và Malaysia, trên Philippines là đối thủ ngày ra quân, và ngang tầm tham vọng với Indonesia, đội chủ nhà. Nhưng có một chi tiết dễ bị bỏ qua: lợi thế sân nhà ở Đông Nam Á không nằm ở mặt cỏ. Nó nằm ở trọng tài, ở bầu không khí, và ở số giây bù giờ.

Và đây là điều tôi cho là quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện. Việt Nam đã vô địch khu vực, nhưng chính những phân tích sau giải đấu ấy đều ghi nhận rằng lối chơi chưa thật sự thuyết phục. Trong phân tích dữ liệu, người ta có một khái niệm cho việc này: kết quả vượt qua quá trình. Đội thắng, nhưng hiệu suất không tương xứng với chiến thắng. Khi điều đó xảy ra, chức vô địch trở thành một tấm gương méo, nó phản chiếu một hình ảnh cao hơn thực tế, và hình ảnh ấy không thể sửa bằng cách gọi thêm người.

Việt Nam đang bảo vệ một danh hiệu, nhưng thứ cần được bảo vệ trước tiên lại là nhịp độ trận đấu, và hai chân chống của nhịp độ ấy vừa gãy.

Góc nhìn ngược dòng: sự bảo thủ không nằm ở nơi người ta đang tìm

Đây là chỗ tôi muốn đi ngược lại đám đông một chút.

Khi một huấn luyện viên chọn bộ khung cũ, phản ứng quen thuộc là gọi đó là bảo thủ, là thiếu can đảm, là dấu hiệu của một chu kỳ đã cạn. Tôi đã nghe điệp khúc ấy nhiều lần, và tôi đã từng viết nó. Nhưng nhìn kỹ vào cấu trúc, tôi thấy một câu chuyện khác hẳn.

Năm ngày hội quân không phải là lựa chọn của Kim Sang Sik. Đó là kết quả của một cuộc thương lượng lịch thi đấu giữa liên đoàn và các câu lạc bộ, và phía sau nó là cả một hệ thống giải quốc nội với lịch đấu dày đặc. Một huấn luyện viên nói rằng muốn tìm nhân tố mới, rồi bị đặt vào cửa sổ năm ngày, thì việc ông chọn sự quen thuộc không phải là nhụt chí, đó là phản ứng duy nhất còn hợp lý. Gọi đó là bảo thủ là một cách đọc rẻ tiền, bởi nó trút trách nhiệm của một vấn đề quản trị lên vai người không kiểm soát được nó.

Điểm mù thứ hai thuộc về ký ức tập thể, và nặng hơn nhiều. Chức vô địch khu vực đã tạo ra một niềm tin rằng hệ thống của Việt Nam đã được giải xong, rằng các vấn đề còn lại chỉ là chuyện nhân sự. Niềm tin ấy nguy hiểm hơn mọi cuộc khủng hoảng công khai, vì nó ngăn người ta tìm kiếm cái mới. Một bộ khung quá quen thuộc giúp đối thủ lập kế hoạch dễ hơn, và ở vòng loại trực tiếp, một đội đã bị giải mã sẽ không còn nhiều chỗ để sửa sai.

Còn một nghịch lý nữa tôi cho là đẹp: cuộc đổi mới thật của Việt Nam đã diễn ra, nhưng nó không nằm ở hàng công. Nó nằm ở thủ tục giấy tờ. Hai cầu thủ Việt kiều hoàn tất quốc tịch là một bước chuyển mang tính hệ thống, lặng lẽ hơn nhiều so với một cuộc cách mạng chiến thuật, nhưng bền vững hơn. Người ta chỉ nhìn thấy đổi mới khi nó xuất hiện dưới dạng một tiền đạo mười chín tuổi. Đổi mới dưới dạng một kênh tuyển quân thì không ai đưa lên trang nhất.

Mỗi màu áo là một quê hương mà con người ta chọn để yêu, và chúng tôi, những người viết, là khách trọ của vô vàn quê hương ấy. Adou Minh và Lương Chí Khai vừa chọn thêm một quê hương. Câu hỏi còn lại là liệu quê hương ấy có chỗ cho họ ở một giải đấu mà người ta chỉ có năm ngày để hiểu nhau.

Kết

Giải đấu ở Indonesia sẽ không trả lời câu hỏi Việt Nam có nên đổi mới hay không. Nó chỉ trả lời một câu hỏi khác, khó hơn: một đội bóng đã học được cách thắng mà không cần phải hay, liệu có đủ can đảm để chơi hay vào đúng lúc chiến thắng không còn là điều hiển nhiên?

Qatar dạy tôi: cú ngã không phải điểm kết thúc, mà là chỗ đất trũng để mùa xuân đứng dậy. Nhưng để ngã đúng chỗ, người ta phải biết mình đang đứng ở đâu. Việt Nam đang đứng ở một nơi rất quen, quen đến mức đối thủ cũng thuộc lòng.

Người ta gọi họ là cầu thủ, tôi gọi họ là những kẻ mộng du mang giày đinh, đi tìm giấc mơ trong giới hạn của sân cỏ. Năm ngày tới sẽ hoặc chứng minh rằng ký ức có thể vô địch, hoặc nhắc chúng ta rằng bóng đá không bao giờ thương những đội bóng sống quá lâu trong quá khứ.