Làng võ Việt Nam thiếu sổ sách, không thiếu võ sĩ

Đêm hội quyền ở một nhà thi đấu phía nam thành phố, hiệp ba khép lại bằng một cú đá vòng cầu trúng thái dương. Khán đài đứng bật dậy, đèn flash réo lên như mưa. Mười phút sau, khi võ sĩ còn ngồi thở dốc trên ghế góc, tôi hỏi huấn luyện viên của anh một câu: “Mười tám tháng qua, cậu ấy lên sàn cân bao nhiêu lần, và mỗi lần tụt bao nhiêu ký.” Ông vỗ vai tôi, cười, nói “chú hỏi khó quá”, rồi quay sang chụp ảnh lưu niệm cùng học trò.

Câu hỏi ấy bỏ lại một khoảng trống. Không ai giấu số liệu; đơn giản là chưa từng có ai ghi chúng lại. Người hâm mộ nhớ tỉ số, tôi nhớ biểu cảm của võ sĩ ở giây thứ bốn mươi của hiệp ba — cái cách anh ta chùng gối xuống nửa nhịp mỗi lần bị đẩy vào dây. Đó là thứ máy móc chưa đo được, và cũng là thứ duy nhất mà một nền võ thuật không có sổ sách còn giữ lại được.

Việt Nam có nền tảng võ thuật dày. Vovinam, võ cổ truyền, quyền anh, Muay Thái và gần đây là MMA — mỗi bộ môn đều có hệ thống giải, hệ thống đai và mạng lưới phòng tập trải từ Hà Nội, Đà Nẵng vào tới Sài Gòn cùng nhiều tỉnh đồng bằng. Số võ sĩ trẻ theo tập ở các trung tâm tăng đều qua từng năm. Những cái tên như Nguyễn Trần Duy Nhất ở sàn Muay Thái quốc tế, hay Nguyễn Thị Thu Nhi từng chạm tay vào đai vô địch thế giới của một tổ chức quyền anh lớn, cho thấy nguồn lực con người không hề thiếu. Thiếu là hạ tầng ghi chép.

Ở Nhật Bản, nơi tôi làm việc, mọi trận quyền anh chuyên nghiệp đều đi qua một ủy ban có trách nhiệm công bố cân nặng chính thức, kết quả chấm điểm, án phạt và lịch sử thi đấu của từng võ sĩ. Các giải kickboxing và grappling cũng vận hành cơ sở dữ liệu riêng, cập nhật theo từng sự kiện. Nhờ vậy, một người ngồi ở Tokyo vẫn tra được: võ sĩ này hai năm qua tụt bao nhiêu ký trước mỗi trận, nghỉ bao lâu sau chấn thương, thắng mấy trận ở hiệp ba. Ở Việt Nam, cùng những thông tin đó nằm rải rác trong trí nhớ huấn luyện viên, trong điện thoại người quay phim, và trong vài bài báo đã trôi khỏi trang nhất từ lâu.

Sự khác biệt giữa một nền võ thuật trưởng thành và một nền võ thuật đang lớn không nằm ở số lượng võ sĩ, mà ở số lượng cột dữ liệu được ghi đều đặn.

Kỹ chiến thuật là tầng đầu tiên, và cũng là tầng dễ bị đánh lừa nhất. Muốn nói về một trận đấu, phải có số: tần suất ra đòn mỗi phút, tỉ lệ đòn trúng, hiệu quả phòng ngự, tỉ lệ kết thúc trận trước giới hạn thời gian. Ở các đấu trường lớn, những chỉ số này được ghi tự động và công bố sau mỗi hiệp. Ở sàn trong nước, chúng tồn tại dưới dạng ký ức của người ngồi gần võ đài. Không có số, mọi nhận định về lối đánh chỉ là phỏng đoán có trang điểm. Khi mọi người nhìn vào chiến thắng, tôi tìm nơi họ che giấu điểm yếu — và điểm yếu thường lộ ra ở hiệp ba, sau khi nhịp thở đã đổi.

Thể trạng không đo bằng tuổi. Một võ sĩ hai mươi tám tuổi có thể là người mới đánh ba mươi trận, cũng có thể là người đã đánh tám mươi trận, đã tụt tổng cộng hàng trăm ký trước các sàn cân, đã ba lần nghỉ dài vì chấn thương đầu gối. Hai sinh thể đó không cùng một nghề nghiệp. Nhưng ở Việt Nam, không ai tổng hợp được chuỗi dữ liệu ấy, kể cả chính võ sĩ. Tôi đã hỏi không dưới mười người về số lần họ tụt quá sáu ký trong một tuần. Chỉ hai người nhớ mang máng, và cả hai đều đoán.

Bối cảnh tổ chức định hình sự nghiệp mạnh hơn bất kỳ đối thủ nào. Hợp đồng độc quyền dài hạn, hệ thống đai bị chia nhỏ giữa nhiều tổ chức, các trận xuyên giải, lịch thi đấu dày đặc vì lý do truyền thông — tất cả những thứ đó quyết định một võ sĩ đi nhanh hay đi chậm. Một người giỏi bị khóa trong hợp đồng ba năm với mức đãi ngộ thấp sẽ tụt lại phía sau một người kém hơn nhưng được thả ra đấu quốc tế sớm. Ở Nhật, những điều khoản này được báo chí theo dõi thường xuyên. Ở Việt Nam, chúng hầu như nằm ngoài tầm nhìn công chúng.

Tiền là tầng ít được nói tới nhất. Doanh thu bản quyền truyền hình, doanh thu bán vé, mức thù lao võ sĩ, giá trị tài trợ — bốn cột này tạo nên sức khỏe của cả một bộ môn. Khi thù lao không được công bố, việc đánh giá một sự nghiệp trở thành bài toán thiếu dữ kiện. Người hâm mộ chỉ thấy võ sĩ đứng trên đài, không thấy phía sau là bao nhiêu tháng lương của huấn luyện viên, bao nhiêu tiền thuê phòng tập, bao nhiêu khoản phải trả sau khi giải nghệ.

Luật và quản trị là tầng ít được nhắc nhất, và cũng là tầng nguy hiểm nhất khi bị bỏ trống. Chấm điểm, kiểm tra doping, quy trình lên sàn cân, các án kỷ luật — đó là bộ xương của một nền võ thuật nghiêm túc. Một hệ thống chấm điểm không minh bạch tạo ra những nhà vô địch không ai kiểm chứng được, và những nhà vô địch không kiểm chứng được sẽ kéo giá trị thương mại của cả giải đi xuống. Tin tốt là đây cũng là tầng dễ sửa nhất, vì nó chỉ cần quy chế, không cần tiền lớn.

Sức khỏe võ sĩ là tầng tôi theo dõi sát nhất sau mỗi chuyến đi quay. Chấn thương não, tụt cân cấp tốc, an sinh sau giải nghệ, sức khỏe tâm lý — bốn nhóm rủi ro này không phân biệt võ sĩ nổi tiếng hay vô danh. Khi sân vận động trống rỗng, con người bên trong mới chịu lên tiếng. Trong một dự án phỏng vấn các võ sĩ thi đấu không khán giả, điều khiến tôi ở lại lâu nhất không phải chuyện thắng thua, mà là chuyện có người hai mươi lăm tuổi đã chuẩn bị tinh thần cho việc đi lại khó khăn ở tuổi bốn mươi.

Câu chuyện truyền thông và kỳ vọng thị trường vận hành theo chu kỳ riêng. Một võ sĩ thắng ba trận liên tiếp sẽ được đẩy lên thành hiện tượng. Đến trận thứ tư thua, chính những người đẩy anh ta lên sẽ là người đầu tiên quay lưng. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế chỉ đo được bằng dữ liệu, và chỉ khi dữ liệu tồn tại.

Truyền dẫn của cả ngành đi theo một đường dài: từ phòng tập và lò đào tạo, qua truyền hình và nền tảng số, qua dữ liệu và cá cược, qua thiết bị và tiêu dùng, rồi tới chính sách và khu vực. Đứt ở khúc nào cũng khiến các khúc sau chậm lại. Ở Việt Nam, khúc đứt rõ nhất nằm ngay giữa: không có dữ liệu, thì truyền hình không có gì để phân tích, nhà tài trợ không có gì để đo, và võ sĩ không có gì để thương lượng.

Tôi tin dữ liệu, nhưng tôi viết về những gì dữ liệu không thể đo. Hai việc đó không mâu thuẫn. Dữ liệu tồi khiến người ta tin vào những kết luận sai; dữ liệu tốt khiến người ta biết mình đang bỏ qua điều gì.

Có một cách hiểu sai đang phổ biến trong giới theo dõi võ thuật trong nước: cho rằng vấn đề lớn nhất là cuộc tranh luận giữa võ cổ truyền và MMA, hoặc giữa trường phái đứng đánh và trường phái vật. Những cuộc tranh luận ấy vui, nhưng phần lớn chỉ mang tính trang trí. Chúng dễ vì chúng miễn phí, và chúng cho người tham gia cảm giác đang phân tích trong khi thực chất chỉ đang chọn phe.

Câu hỏi khó nằm ở chỗ khác: ai trả tiền cho võ sĩ vào cuối tháng, ai giám sát sàn cân, ai chịu trách nhiệm khi một người hai mươi lăm tuổi tụt bảy ký trong bốn ngày để kịp hạng cân, và ai ghi lại những lần đó để mười năm sau còn nhìn lại được.

Ở Nhật, những câu hỏi ấy có câu trả lời nằm trong văn bản. Ở Việt Nam, chúng thường kết thúc bằng một câu “chú hỏi khó quá” và một tấm ảnh chụp chung. Khoảng cách giữa hai nền võ thuật không nằm ở tài năng. Nó nằm ở thói quen ghi chép.

Một cuốn sổ đầy đủ không làm ai mạnh hơn trong sàn. Nó chỉ khiến những người đứng ngoài sàn nhìn thấy ai đang yếu đi trước khi quá muộn. Phá vỡ quy ước không cần tiếng nói to, cần bằng chứng đủ nặng — và bằng chứng thì phải được ghi lại từ trận đầu tiên.