IOC đóng 12 ủy ban: điều còn lại sau những cánh cửa ở Lausanne

Trong hành lang trụ sở IOC ở Lausanne, người ta tháo những tấm biển tên khỏi cửa. Mười hai tấm. Nhân quyền. Giới. Công nghệ. Phát triển bền vững. Mười chín tấm khác vẫn nằm nguyên: Ủy ban Điều phối Thế vận hội, Ủy ban Điều phối Thế vận hội Trẻ, Ủy ban Chọn nước chủ nhà tương lai. Không ai đứng lại chụp ảnh khoảnh khắc ấy. Không ai khóc. Chỉ có tiếng tua vít và một bản thông cáo lên sóng đúng giờ hành chính.

Tôi đọc bản tin đó ở Đà Nẵng, lúc biển còn xám. Một người viết về bơi lội nhận tin về cải tổ ủy ban của Ủy ban Olympic Quốc tế, và phản xạ đầu tiên là định gấp lại. Đường bơi không có ủy ban giới, không có ủy ban công nghệ. Nhưng tôi nhớ cuốn sổ ghi phiên âm tên cầu thủ mình lập từ tháng 7 năm 2026, sau lần gọi sai tên Eden Hazard ba lần liên tiếp trên sóng phát thanh sinh viên. Từ đó tôi giữ thói quen ghi chú trước khi viết, kể cả những thứ trông như không thuộc chuyên môn của mình. Nên tôi ghi: mười hai ủy ban đóng cửa, mười chín ủy ban ở lại.

Bản tin của AP và Olympics.com công bố hai dữ kiện ấy trong chu kỳ hậu Paris 2026. Cuộc cải tổ nằm trong sáng kiến nội bộ mang tên “Fit for the Future”, được chuẩn bị bằng các nhóm công tác chạy suốt mười lăm tháng. Trước đó, từ tháng Hai, IOC đã tạm dừng các ủy ban phi thể chế để rà soát. Mỗi ủy ban cũ có từ mười đến ba mươi thành viên, họp thường niên tại Lausanne. Cơ chế thay thế là các nhóm công tác chuyên gia, thành lập theo nhu cầu, với “nhiệm vụ được xác định rõ ràng” — theo cách diễn đạt của chính IOC.

Với người làm bơi lội, câu hỏi duy nhất là dòng nước này có bị khuấy không. World Aquatics — liên đoàn thể thao dưới nước toàn cầu, từng mang tên FINA — nằm dưới IOC trong hệ thống quyền lực. Mọi thay đổi ở tầng trên đều chạm xuống tầng dưới theo cách chậm, gián tiếp, và thường chỉ lộ ra sau vài mùa giải. Nên tôi đọc danh sách hai lần: một lần cho phần bị xóa, một lần cho phần được giữ.

Phần được giữ mới là chỗ đáng nhìn lâu. Ủy ban Điều phối Thế vận hội, Ủy ban Điều phối Thế vận hội Trẻ và Ủy ban Chọn nước chủ nhà tương lai đều nguyên vẹn. Đây là bộ máy vận hành: nó quyết định lịch thi đấu, chương trình môn, tiêu chuẩn tuyển chọn, và quan trọng nhất — nơi đặt bể bơi của Thế vận hội tiếp theo. Los Angeles 2028. Brisbane 2032. Những đường ống đầu tư ấy không bị xê dịch một milimét. Với một vận động viên bơi, lịch thi đấu mùa tới gần như không đổi.

Tỷ lệ mười chín giữ trên mười hai xóa, khoảng sáu mươi mốt phần trăm, cho thấy một cuộc cải tổ có chọn lọc chứ không phải đập đi làm lại. Điều đó quan trọng với các liên đoàn quốc tế. Khi ủy ban thường trực còn tồn tại, một liên đoàn như World Aquatics biết mình phải gặp ai, vào tháng nào, ở đâu. Khi cơ chế chuyển sang nhóm công tác theo nhu cầu, quan hệ ấy thành quan hệ dự án: có việc thì mở, hết việc thì đóng.

Phần bị xóa lại là chỗ đáng nhìn kỹ hơn. Nhân quyền, giới, công nghệ, phát triển bền vững — bốn lĩnh vực này không hề xa đường bơi. Năm 2026, đại hội của World Aquatics tại Budapest đã bỏ phiếu siết quyền thi đấu của vận động viên chuyển giới ở nội dung nữ; đây là liên đoàn quốc tế đầu tiên làm điều đó. Năm 2026, cơ chế duyệt trang phục để lọt những bộ đồ polyurethane xuất hiện ở Rome và tạo ra hàng loạt kỷ lục bị xóa sổ một năm sau. Công nghệ và giới không phải chủ đề trừu tượng của bơi lội. Chúng là những vết sẹo có năm tháng.

Vậy điều gì thực sự thay đổi? Không phải luật, mà là chỗ ngồi. Một ủy ban thường trực có thành viên cố định, họp mỗi năm, biên bản lặp lại, và những người bên ngoài biết phải tìm ai để chất vấn. Một nhóm công tác theo nhu cầu không hứa hẹn điều đó. Cái bị đánh đổi không phải hiệu quả, mà là tính dự báo và quyền đại diện thường trực — hai thứ nghe rất hành chính nhưng lại là nền của mọi quyết định gây tranh cãi trong thể thao dưới nước.

Việc IOC tạm dừng các ủy ban phi thể chế từ tháng Hai là chi tiết đáng giá. Nó cho thấy cuộc cải tổ được lên lịch từ trước, không phải phản ứng nhất thời. Điều đó làm giảm rủi ro hỗn loạn, nhưng lại làm tăng một rủi ro khác: một sự thu hẹp giám sát được chuẩn bị kỹ càng thì khó bị chất vấn hơn nhiều so với một sự thu hẹp vụng về.

Cách đọc phổ biến là IOC tinh gọn bộ máy để nhanh hơn. Cách đọc ngược lại: IOC đang rào lại đúng thứ nó cần kiểm soát nhất. Quyền chọn nước chủ nhà là đòn bẩy thương mại lớn nhất của tổ chức này, và nó được giữ nguyên, không bị đụng tới. Thứ bị tháo là lớp giám sát chuẩn tắc — nơi các chuyên gia về quyền, về giới, về khí hậu từng có ghế cố định. Người ta bảo mười hai ủy ban bị xóa; tôi bảo đó là bản tuyên ngôn của những tiếng nói bị lãng quên. Có một chi tiết ít ai để ý: bản tin chỉ nêu tên một phần các ủy ban được giữ, còn các ủy ban bị xóa thì chỉ được mô tả bằng lĩnh vực. Bức tranh đầy đủ không kiểm chứng được từ đây.

Cũng cần nói rõ: lý do “linh hoạt hơn” là lời của chính bên cải tổ, không phải kết luận độc lập. Các dữ kiện cấu trúc — mười hai đóng, mười chín giữ, thành viên mười đến ba mươi, họp thường niên ở Lausanne — là dữ kiện. Phần diễn giải đi kèm là ý kiến. Bản tin gọi tên lĩnh vực thay vì gọi tên từng ủy ban, và tôi học được từ lâu rằng cách gọi tên quyết định cách hiểu: tôi gọi sai tên một con người, nhưng làn nước gọi đúng tên cuộc đua.

Điều tôi muốn biết trong hai mươi tháng tới không phải là IOC họp nhanh hơn bao nhiêu, mà là ai sẽ ngồi trong căn phòng khi một quyết định về giới tính hay về vật liệu áo bơi được đưa ra. Bể bơi không người, chỉ có tiếng nước khóc thành bài thơ — nhưng lần này, tiếng khóc ấy sẽ vang trong một căn phòng không có biên bản.