Kanjuruhan, Erick Thohir và Persija vs Persib: Khi Ký Ức Trở Thành Luật Lệ Trong Sân Cỏ Không Người

Ngày 12 tháng 9 năm 2026, sân vận động chính Gelora Bung Karno tại Jakarta sẽ mở cửa đón hàng chục nghìn người. Persija Jakarta tiếp Persib Bandung, vòng hai giải Super League 2026-2027, trận derby lớn nhất Đông Nam Á. Nhưng điểm nóng của câu chuyện không nằm ở hàng công của hai đội. Vài ngày trước tiếng còi khai cuộc, Chủ tịch Liên đoàn bóng đá Indonesia (PSSI) Erick Thohir đã nói một câu ngắn mà bất kỳ ai theo dõi bóng đá khu vực đều hiểu ngay: đừng quên Kanjuruhan. Bốn năm trước, tại sân Kanjuruhan ở Malang, sau tiếng còi mãn cuộc của trận Arema FC và Persebaya Surabaya, 135 người đã không bao giờ trở về nhà. Bi kịch đó nằm chính thức trong báo cáo điều tra của chính phủ Indonesia và cho đến nay vẫn là vết đen lớn nhất trong lịch sử bóng đá nước này. Khi Erick nhắc lại sự kiện ấy ngay trước một trận derby có sức hút hàng đầu khu vực, ông không đang làm công tác tuyên truyền. Ông đang đặt ra một ranh giới. Để hiểu vì sao một câu nhắc nhở của chủ tịch liên đoàn lại nặng đến vậy, cần quay lại cấu trúc của bóng đá Indonesia. Kanjuruhan không phải một tai nạn đơn lẻ. Đó là kết quả của một chuỗi quyết định: từ việc lựa chọn sân, phân bổ vé, đến phương án kiểm soát đám đông và cả việc sử dụng hơi cay trong không gian kín. Báo cáo điều tra độc lập sau đó kết luận rằng cái chết của 135 người không đến từ sai lầm của một cá nhân, mà đến từ sự cộng hưởng của nhiều lỗ hổng trong hệ thống quản lý trận đấu. Đây là một phân tích quan trọng vì nó chuyển câu hỏi từ trách nhiệm cá nhân sang trách nhiệm hệ thống. Từ sau bi kịch ấy, PSSI đã thực hiện nhiều cải cách. Quy trình cấp phép sân được siết chặt hơn. Vai trò của cảnh sát trong sân được xem xét lại. Và quan trọng nhất, khái niệm "trận đấu rủi ro cao" được đưa vào ngôn ngữ chính thức của liên đoàn, tức là có những trận mà phương án an ninh không thể chỉ dừng ở hàng rào và camera. Persija và Persib thuộc nhóm đó. Đây là hai câu lạc bộ có lượng cổ động viên lớn nhất Indonesia. The Jakmania của Persija và Viking của Persib không chỉ là các hội cổ động viên, mà gần như là những tổ chức xã hội có cấu trúc riêng, hoạt động từ Jakarta đến Tây Java, từ Bekasi đến Bandung. Khi hai nhóm này cùng xuất hiện ở một thành phố, mật độ rủi ro tăng lên đáng kể. Không phải vì họ là người xấu, mà vì lịch sử đối đầu đã tạo ra những ký ức khó hóa giải. Trận đấu ngày 12 tháng 9 diễn ra ở vòng hai. Ban tổ chức giải đặt nó quá sớm là một lựa chọn có chủ đích: một trận derby lớn ngay đầu mùa giúp tạo đà thương mại cho cả giải. Nhưng đặt nó quá sớm cũng có nghĩa là hai đội chưa có đủ dữ liệu phong độ để trận đấu tự nói thay phần thể thao của mình. Điều còn lại, và điều mà PSSI buộc phải nói trước, là phương án an toàn. Bây giờ đi vào phần mà tôi quan tâm nhất với tư cách một phóng viên kỷ luật giải đấu. Câu hỏi đặt ra không phải là liệu trận đấu này có bạo lực hay không. Câu hỏi đúng là: hệ thống nào đang vận hành để ngăn một Kanjuruhan thứ hai, và hệ thống đó có đủ chắc để chịu áp lực của một trận derby không? Về cấu trúc đa tầng của bộ máy an ninh. PSSI đóng vai trò quản lý và cấp phép. Cảnh sát Quốc gia Indonesia (Polri) chịu trách nhiệm trật tự công cộng và an ninh ngày thi đấu. Cảnh sát khu vực Bekasi tham gia điều phối di chuyển của cổ động viên. Chưa hết, ban tổ chức trận đấu, tức Persija với vai trò chủ nhà, phải chịu trách nhiệm vận hành sân. Đây là mô hình bốn tầng: liên đoàn, cảnh sát quốc gia, cảnh sát địa phương, và câu lạc bộ chủ nhà. Về mặt lý thuyết, không có lỗ hổng. Nhưng trong thực tế của bóng đá Đông Nam Á, mô hình nhiều tầng thường có một điểm yếu cố hữu: khi trách nhiệm bị chia sẻ cho quá nhiều bên, không ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Tôi đã theo dõi các báo cáo hậu trận ở khu vực này trong nhiều năm, và mẫu hình lặp lại luôn giống nhau. Khi sự cố xảy ra, cảnh sát nói rằng họ đã có kế hoạch. Ban tổ chức nói rằng họ đã tuân thủ yêu cầu. Liên đoàn nói rằng họ đã ban hành quy định. Không ai nói rằng tôi đã sai. Đó là lý do vì sao câu nói của Erick Thohir có giá trị đặc biệt. Khi chủ tịch PSSI công khai nhắc đến Kanjuruhan và tuyên bố rằng bất kỳ hành vi bạo lực hay khiêu khích nào cũng sẽ dẫn đến thủ tục pháp lý, ông đang phá vỡ mẫu hình chia sẻ trách nhiệm ấy. Ông đang tự đặt tên mình vào trung tâm của vấn đề, trước khi vấn đề xảy ra. Trong bóng đá Đông Nam Á, đây là một hành động hiếm gặp. Các quan chức thường chờ đợi, hoặc lên tiếng sau khi sự việc đã xảy ra. Erick chọn cách ngược lại. Về lý thuyết răn đe. Việc PSSI và Polri cùng tuyên bố sẽ xử lý pháp lý các hành vi bạo lực hoặc khiêu khích nghe có vẻ mạnh. Nhưng với người làm dữ liệu như tôi, tuyên bố không phải là dữ liệu, nó chỉ là đầu vào. Dữ liệu thật là tỷ lệ các vụ đã tuyên bố rồi thực sự khởi tố trong quá khứ. Nếu tỷ lệ đó thấp, mọi tuyên bố đều trở thành tiếng vọng. Nếu tỷ lệ đó cao, tuyên bố mới thực sự là một biến số trong phương trình hành vi của cổ động viên. Ở đây tôi muốn nói thẳng: đây là điểm mù lớn nhất của bóng đá Indonesia sau Kanjuruhan. Các cải cách quy trình đã đi được một đoạn đường đáng kể. Nhưng cơ chế thực thi pháp lý hậu sự kiện vẫn là một vùng xám. Và cái vùng xám ấy chính là nơi mà rủi ro tích tụ. Mọi hệ thống kiểm soát trật tự đều dựa trên giả định cơ bản: vi phạm sẽ dẫn đến hậu quả. Nếu giả định ấy yếu đi, toàn bộ cấu trúc răn đe mất đi trọng lượng. Một hệ thống sụp đổ không bao giờ bắt đầu từ lỗi của ai đó; nó bắt đầu từ cái im lặng của những người được giao cầm cân. Về địa lý của rủi ro. Đây là phần phân tích mà tôi nghĩ ít người để ý. Rủi ro của trận Persija và Persib không phân bố đều. Nó tập trung ở ba điểm: khu vực tập trung trước trận, hành lang di chuyển, và cửa thoát sau trận. Ba điểm này không nằm trong sân. Chúng nằm ngoài sân, ở các bến xe, ga tàu, điểm hẹn của cổ động viên, và các khu vực mà cảnh sát không có thẩm quyền rõ ràng. Điều đáng chú ý là cảnh sát Bekasi được đưa vào kế hoạch điều phối. Bekasi là thành phố vệ tinh của Jakarta, nơi có đông người gốc Tây Java sinh sống và làm việc, bao gồm cả những người ủng hộ Persib. Đó là lý do vì sao Bekasi trở thành điểm giao thoa. Cả The Jakmania Bekasi Raya và Viking Bekasi đều có chi nhánh ở đây. Khi hai nhóm này di chuyển trong cùng một không gian đô thị vào cùng một ngày, xác suất va chạm tăng lên đáng kể. Không phải vì họ tìm kiếm xung đột, mà vì chỉ cần một hiểu lầm nhỏ trong dòng người đông đúc là đủ để bắt đầu một chuỗi phản ứng. Sai lầm không nằm ở mắt trọng tài, mà nằm ở nơi anh ta chọn để nhìn. Đây là bài học mà tôi đã học từ chính trận Hàn Quốc và Đức ở World Cup 2026. Trong trận đó, điều tôi phát hiện không phải là một lỗi của trọng tài trên sân, mà là một lỗ hổng trong quy trình đặt camera và thiết lập VAR. Lỗi không nằm ở mắt người nhìn, mà nằm ở nơi hệ thống được thiết kế để nhìn vào. Với bóng đá Indonesia hôm nay, câu chuyện cũng tương tự: vấn đề không phải là cảnh sát có đủ người hay không, mà là hệ thống có được thiết kế để nhìn đúng vào nơi rủi ro thực sự nằm hay không. Về trọng lượng của ký ức Kanjuruhan. Trong hệ thống luật của bóng đá, không phải mọi quy định đều được viết trên giấy. Một phần quan trọng của luật nằm trong ký ức tập thể. Kanjuruhan là một sự kiện cơ sở, một sự kiện gốc mà từ đó mọi quy định hậu kỳ được xây dựng. Khi Erick Thohir nhắc lại nó, ông đang kích hoạt ký ức ấy như một công cụ kiểm soát hành vi. Nhưng ký ức có tuổi thọ. Bốn năm là một khoảng thời gian đủ dài để một thế hệ cổ động viên mới bước vào khán đài mà không có ký ức trực tiếp về Kanjuruhan. Với họ, đó là một sự kiện lịch sử, một đoạn video trên mạng, một cái tên trong bài báo, không phải một vết sẹo trong cơ thể. Đây là thách thức lớn nhất của giáo dục cổ động viên ở Indonesia: làm sao để biến ký ức thế hệ thành kỷ luật thế hệ. Tôi đã quan sát nhiều trận đấu ở các quốc gia khác nhau, và tôi nhận ra một quy luật. Các quốc gia kiểm soát được cổ động viên tốt nhất không phải là những nước có cảnh sát đông nhất, mà là những nước có một câu chuyện gốc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ở Anh là Hillsborough năm 2026, với 97 nạn nhân. Ở Tây Ban Nha là các thảm kịch khán đài thập niên 2026. Ở Indonesia, câu chuyện ấy bây giờ là Kanjuruhan. Nhưng một câu chuyện chỉ có sức mạnh khi nó được kể đi kể lại bởi chính cộng đồng, không phải bởi liên đoàn. Về chi phí an ninh như một khoản ngoại tác. Một khía cạnh mà tôi thấy đáng chú ý trong trận đấu này là chi phí an toàn không được báo cáo. Cảnh sát điều động người, ban tổ chức huy động lực lượng, thành phố điều chỉnh giao thông, bệnh viện chuẩn bị phương án, tất cả đều có tiền. Nhưng trong báo cáo của PSSI và câu lạc bộ, khoản chi phí ấy hiếm khi xuất hiện công khai. Đây là một dạng ngoại tác mà ngành bóng đá Đông Nam Á vẫn chưa đưa vào bảng cân đối. Khi một trận derby được xếp vào loại rủi ro cao, toàn bộ hệ thống kinh tế xung quanh nó thay đổi. Hợp đồng bảo hiểm đắt hơn. Yêu cầu về hàng rào, lối thoát hiểm, khoảng cách khán đài tăng lên. Cổ động viên khách phải đi theo tuyến đường quy định, mất nhiều thời gian hơn. Tất cả những điều này tạo ra chi phí, và chi phí ấy cuối cùng được trả bởi chính người hâm mộ, qua giá vé, qua thời gian, qua trải nghiệm bị hạn chế. Câu hỏi đặt ra là: liệu có cách nào để chi phí an toàn được xem như chi phí đầu tư thay vì chi phí phòng ngừa? So sánh mô hình trấn áp Đông Nam Á và Đông Bắc Á. Từ kinh nghiệm theo dõi bóng đá Hàn Quốc và so sánh với Đông Nam Á, tôi nhận ra một điểm khác biệt quan trọng. Ở K League, sau những sự cố cổ động viên thập niên 2026, các câu lạc bộ đã chuyển sang mô hình cổ động viên nhúng, trong đó câu lạc bộ có nhân viên thường trực làm việc với từng nhóm cổ động viên, biết tên các lãnh đạo nhóm, biết tâm lý của họ, và biết trước những điểm nóng. Mô hình này không thay thế cảnh sát, nhưng giảm đáng kể nhu cầu sử dụng cảnh sát trong sân. Ở Indonesia, mô hình tương tự đang manh nha. Việc cảnh sát Bekasi làm việc với The Jakmania Bekasi Raya và Viking Bekasi là một dấu hiệu tích cực. Nhưng đây mới là sự phối hợp sự kiện, chưa phải là quan hệ thường trực. Sự khác biệt này rất lớn. Phối hợp sự kiện là chúng ta nói chuyện trước trận đấu và quên nhau sau đó. Quan hệ thường trực là chúng ta nói chuyện mỗi tuần, kể cả khi không có trận đấu nào. Về cấu trúc rủi ro. Tôi muốn đưa ra một ma trận rủi ro ba tầng cho trận đấu này. Tầng một là rủi ro trật tự công cộng tại chỗ: đám đông ở khu vực quanh sân, các điểm tập trung, các cửa thoát. Đây là rủi ro có xác suất trung bình và tác động cao. Tầng hai là rủi ro pháp lý: liệu các tuyên bố xử lý có thực sự được thực hiện hay không. Đây là rủi ro có xác suất trung bình và tác động trung bình, nhưng có ảnh hưởng dài hạn đến uy tín của hệ thống. Tầng ba là rủi ro danh tiếng: nếu có sự cố xảy ra, uy tín của PSSI và cá nhân Erick Thohir sẽ bị tổn hại nghiêm trọng. Đây là rủi ro có xác suất thấp đến trung bình nhưng tác động rất cao. Tổng thể, mức rủi ro của trận đấu này là cao. Nhưng điều quan trọng hơn là: mức rủi ro đó có thể được quản lý. Với một trận derby có hai nhóm cổ động viên lớn, việc quản lý rủi ro thành công phụ thuộc vào ba yếu tố. Thứ nhất, mức độ phối hợp giữa các cơ quan. Thứ hai, mức độ tuân thủ của cổ động viên. Thứ ba, mức độ rõ ràng của hậu quả pháp lý nếu vi phạm. Trong ba yếu tố này, yếu tố thứ ba là yếu tố mà PSSI có thể kiểm soát trực tiếp nhất, và cũng là yếu tố đang yếu nhất. Giờ đến phần tôi muốn nói ngược với số đông. Câu chuyện mà truyền thông Indonesia đang kể, và VIVA đã kể đúng theo mô thức ấy, là câu chuyện về một liên đoàn tỉnh thức, một chủ tịch có trách nhiệm, và một trận derby được bảo vệ bởi những người tử tế. Khung này đúng về mặt sự kiện, nhưng có thể thiếu một sự thật khó nghe. Sự thật ấy là: rủi ro cổ động viên trong bóng đá Indonesia không phải là một vấn đề an ninh. Nó là một vấn đề xã hội đi vào sân bóng. Hàng nghìn người trẻ đến sân vì họ tìm kiếm một bản sắc mà xã hội chưa trao cho họ. Bóng đá cho họ một cái tên, một nhóm, một cảm giác thuộc về. Khi cảm giác ấy bị đe dọa bởi một bàn thắng, bởi một khẩu hiệu, bởi một cử chỉ nhỏ, phản ứng không đến từ đầu mà đến từ bản năng sinh tồn xã hội. Không cảnh sát nào có thể ngăn được một phản ứng đến từ bản năng. Điều này có nghĩa là mọi biện pháp trấn áp đều chỉ là giải pháp tình thế. Biện pháp thật sự nằm ở chỗ khác: ở câu lạc bộ tạo ra không gian cho cổ động viên, ở thành phố tạo ra hoạt động cho thanh niên, ở trường học tạo ra câu chuyện về sự thuộc về không cần bạo lực. Nhưng đó là công việc của mười năm, không phải của một mùa giải. Và vì vậy, chính phủ và liên đoàn thường chọn con đường nhanh hơn: cảnh sát, hàng rào, án phạt. Con đường nhanh hơn luôn có vẻ hiệu quả cho đến khi nó thất bại. Trong sân cỏ không người, luật chỉ là tiếng nói. Trong sân đầy người, luật cần cả sự đồng thuận. Và sự đồng thuận ấy không thể được xây dựng bằng lời hứa răn đe. Nó chỉ được xây dựng bằng một câu chuyện mà cả hai phía cổ động viên cùng kể giống nhau. Tiếng vỗ tay biến mất, nhưng tiếng kêu của luật lệ vẫn còn nguyên vẹn trên sân cỏ không người. Trận Persija và Persib vào ngày 12 tháng 9 năm 2026 sẽ diễn ra. Ở một góc độ nào đó, kết quả trên sân không phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng nhất là liệu rạng sáng hôm sau, tất cả những người đã đến sân đều có thể trở về nhà. Nếu điều đó xảy ra, đây sẽ là một bước tiến của bóng đá Indonesia, một bước tiến nhỏ nhưng có thật. Nếu không, mọi cải cách từ năm 2026 đến nay sẽ đứng trước câu hỏi khó trả lời nhất: liệu chúng ta đã thực sự thay đổi, hay chỉ đang nói về sự thay đổi? Với tư cách một người bốn năm qua đã nhìn vào những con số phía sau tiếng còi, tôi chọn viết về điều có thể kiểm chứng thay vì điều nghe có lý. Bởi bi kịch lớn nhất của Kanjuruhan không phải là 135 người đã chết. Bi kịch lớn nhất là có quá nhiều người trong hệ thống đã nhìn thấy những dấu hiệu trước đó, nhưng đã chọn không hành động. Khi một cái im lặng được giao cầm cân, cái ngã không bao giờ là của một ai duy nhất. Tôi không có quyền phạt, nhưng tôi có nghĩa vụ nhìn thấy điều mà người cầm còi không muốn thấy.