600-1.000 tỷ đồng mỗi năm: ai sẽ giữ chìa khóa két sắt bóng đá Việt Nam?

Tôi đọc chương trình hành động tranh cử ghế Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam của ông Nguyễn Đức Thụy lúc 2 giờ sáng giờ Rio de Janeiro, sau khi vừa tắt băng một trận cũ của Ninh Bình. Ngoài cửa sổ, thành phố vẫn chạy. Trong máy, một câu nằm gọn giữa hai dấu ngoặc kép: huy động 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm, bắt đầu từ năm 2027, bằng xã hội hóa và các nguồn thu tự tạo. Tôi đọc lại lần hai. Rồi lần ba. Không phải vì câu văn khó, mà vì tôi muốn biết mình có đang bị một giọng văn đẹp dắt đi hay không.

Trận thua Bỉ dạy tôi đọc trận đấu bằng nỗi đau, không phải bằng con mắt. Đêm Kazan năm 2026, tôi mười tám tuổi, ngồi cách đó mười nghìn cây số, xem Brazil cầm bóng 57% và chỉ có một cú dứt điểm trúng đích trong hiệp một. Bài học không nằm ở tỷ số 1-2. Nó nằm ở chỗ: thứ được khoe to nhất thường là thứ bị kiểm soát kém nhất. Đêm nay, đọc một văn bản tranh cử, tôi thấy đúng cái cảm giác đó quay lại, chỉ đổi môn thể thao.

Tuần này, VFF công bố danh sách đề cử các vị trí chủ chốt và ủy viên Ban chấp hành nhiệm kỳ 10, giai đoạn 2027-2031. Ba cái tên ngồi vào ghế Chủ tịch: ông Trần Quốc Tuấn, người đang giữ ghế; ông Nguyễn Xuân Vũ, Phó Chủ tịch phụ trách truyền thông nhiệm kỳ 9; và ông Nguyễn Đức Thụy, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị Sacombank, người đang đứng đầu CLB Ninh Bình. Một đương kim, một người lớn lên trong bộ máy, một người bước vào từ cửa ngân hàng. Cấu trúc đó đủ để hiểu đại hội năm sau sẽ không phải một cuộc bỏ phiếu thuần chuyên môn.

Bóng đá Việt Nam bao nhiêu năm nay sống bằng hai dòng tiền: khoảng 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước cấp hằng năm cho các nhiệm vụ bóng đá, và tiền tài trợ doanh nghiệp chảy vào qua cửa các câu lạc bộ. V-League hiện có 14 đội, hạng Nhất khoảng 12 đội, giải nữ quốc gia chưa tới chục đội tham dự thường xuyên. Mọi tranh luận về chuyên môn, từ giá vé đến lịch thi đấu đến chuyện trọng tài, cuối cùng đều quay về hai dòng tiền đó. Nên khi một ứng viên Chủ tịch nói về tiền, đó là lúc phải đọc kỹ nhất.

Và đây là chỗ tôi dừng lại lâu nhất trong cả văn bản. Ông Thụy cam kết từ năm 2027 hỗ trợ 2-3 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện, 3 tỷ cho mỗi CLB V-League, 2 tỷ cho mỗi CLB hạng Nhất và 2 tỷ cho mỗi CLB bóng đá nữ mỗi mùa. Nghe rất hào phóng. Nhưng hãy cộng thử.

Phép cộng đáng soi nhất trong chương trình này không nằm ở mức trần 1.000 tỷ, mà ở phần tiền đã bị cam kết phân phối trước khi có bất kỳ đồng nào cho đào tạo trẻ. Với 34 tỉnh, thành sau sáp nhập, mức 2-3 tỷ mỗi địa phương rơi vào khoảng 68-102 tỷ. Mười bốn CLB V-League nhân 3 tỷ là 42 tỷ. Khoảng 12 CLB hạng Nhất nhân 2 tỷ là 24 tỷ. Tám đến mười đội nữ nhân 2 tỷ là 16-20 tỷ. Tổng cộng 150-188 tỷ đồng mỗi mùa, tức khoảng 25-31% của mức sàn 600 tỷ, đã có chủ trước khi bàn tới tuyển quốc gia, học viện, trọng tài, đăng cai hay bộ máy VFF.

Phần còn lại, 410-450 tỷ ở kịch bản sàn và gần 810 tỷ ở kịch bản trần, là nơi câu chuyện thật sự diễn ra. Để có số đó, nguồn thu tự tạo của VFF phải lớn gấp 5 đến 7 lần khoản ngân sách nhà nước đang cấp. Đó không phải mục tiêu tài chính. Đó là một lời tuyên bố về quyền lực: nếu VFF tự nuôi được mình, VFF không còn phải ngồi nghe ai rót tiền.

Đi kèm là cam kết bảo đảm 100% kinh phí hoạt động bằng xã hội hóa và nguồn thu tự tạo, không sử dụng ngân sách nhà nước. Về mặt hình ảnh, đây là câu mạnh nhất trong cả chương trình. Về mặt cấu trúc, nó đổi chủ nợ. Bóng đá bớt phụ thuộc vào người nộp thuế, nhưng phụ thuộc nhiều hơn vào nhà tài trợ. Mà nhà tài trợ lớn nhất của bóng đá Việt Nam từ trước tới nay thường chính là các ông bầu có CLB trong hệ thống, tức nhóm người sẽ nhận lại một phần tiền qua gói hỗ trợ 2-3 tỷ mỗi mùa. Vòng tròn khép kín nếu không có ai đứng ngoài vòng tròn đó để kiểm tra.

Ông Thụy có nói tới kiểm toán, công khai, minh bạch và chịu giám sát của các thành viên VFF. Ba chữ đó phải được cụ thể hóa thành ba thứ: tiêu chí nào để một liên đoàn địa phương được gọi là đủ điều kiện, ai là đơn vị kiểm toán độc lập, và danh sách đơn vị nhận tiền có được công bố theo tên hay không. Thiếu ba thứ này, gói hỗ trợ đẹp nhất về mặt truyền thông sẽ trở thành công cụ đẹp nhất về mặt chính trị. Một người vừa là chủ CLB Ninh Bình, vừa là ứng viên Chủ tịch VFF, vừa là người ký duyệt gói hỗ trợ cho chính các CLB, cần một hàng rào trách nhiệm rõ hơn lời hứa.

Về hệ thống thi đấu, chương trình đặt phương án V-League 16-18 đội và hạng Nhất 18-20 đội. Con số nghe hợp lý cho một quốc gia trăm triệu dân, nhưng nó kéo theo ba bài toán không nằm trên giấy. Thứ nhất là lịch: 18 đội nghĩa là 34 vòng, cộng cúp quốc gia, cộng đấu trường châu lục, cộng các đợt tập trung đội tuyển, trong khi quỹ thời gian một năm không đổi. Thứ hai là tiêu chuẩn sân bãi và tài chính: mở rộng bằng cách hạ chuẩn chỉ tạo thêm trận, không tạo thêm chất lượng. Thứ ba là trọng tài. Một hệ thống 34-40 đội chuyên nghiệp cần lực lượng điều hành tương xứng, trong khi chương trình chỉ đặt mục tiêu đầu tư chuyên sâu cho 10-20 trọng tài và trợ lý có triển vọng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở V-League qua màn hình từ Rio, phần lớn tranh cãi trọng tài ở Việt Nam đến từ thiếu chuẩn hóa, không phải từ thiên vị. Một trọng tài bị chỉ trích thường là người bị đặt vào tình huống chưa có tiền lệ xử lý. Đầu tư vào 10-20 người là đúng hướng, nhưng phải đi kèm hệ thống đào tạo liên tục và một bộ tiêu chí công khai, nếu không thì mười năm sau vẫn đúng những câu chửi cũ.

Với bóng đá nữ, mục tiêu 8-10 đội duy trì hoạt động ổn định và việc khuyến khích các CLB V-League lập đội nữ, liên kết hoặc bảo trợ là điểm sáng nhất trong chương trình. Huỳnh Như đã chứng minh người Việt đá bóng nữ đủ sức đi xa, nhưng cô là ngoại lệ của một hệ thống, không phải sản phẩm của nó. Muốn có thêm nhiều Huỳnh Như, phải có thêm chỗ để đá. 8-10 đội nghe nhỏ, nhưng so với nền hiện tại thì đó là một mức tăng thật.

Phần quốc tế cũng có một chỉ số đo được: đào tạo thêm ít nhất 20 cán bộ ngoại ngữ, quản trị, nghiệp vụ từ năm 2027 và phấn đấu đến 2030 có 5-10 nhân sự Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao nhiệm vụ thường xuyên tại AFF, AFC, FIFA. Tôi đánh giá đây là mục tiêu quan trọng hơn cả 1.000 tỷ. Tiền có thể huy động trong một mùa, ghế trong các ủy ban châu lục thì phải xây bằng quan hệ và năng lực trong nhiều năm. Một quốc gia có người ngồi trong phòng họp của AFC sẽ có lợi thế ở những quyết định mà tiền không mua được.

Giờ tới phần tôi có thể sai. Vụ Neymar dạy tôi một bài học: hot take không cần đúng, cần đúng lúc. Nên tôi ghi rõ điều kiện để nhận định này bị lật. Nếu đến năm 2029, VFF công bố báo cáo kiểm toán độc lập hằng năm với số huy động thực tế vượt 600 tỷ, danh sách đơn vị nhận hỗ trợ được nêu tên công khai, V-League tăng lên 16 đội mà không giảm số trận có trọng tài đạt chuẩn, và có ít nhất ba người Việt ngồi thường xuyên trong các ủy ban AFC, thì tôi sai và tôi sẽ viết lại bằng đúng sự thật đó. Điểm mù lớn nhất của tôi là văn hóa bỏ phiếu: ở nhiều tổ chức thể thao, đại hội được quyết bằng quan hệ chứ không bằng chương trình, và tôi không đọc được phần đó qua một văn bản PDF.

Sân trống năm 2026 dạy tôi rằng khi tiếng hò reo biến mất, người ta mới nghe thấy tiếng hệ thống. Bóng đá Việt Nam đang ở đúng khoảnh khắc đó: một đại hội, ba ứng viên, và một câu hỏi bị che sau chữ xã hội hóa. Tôi không phải thánh soi. Tôi chỉ nhìn thấy những gì người khác bỏ quên, và thứ bị bỏ quên lần này là dòng chữ ai kiểm tra người phân phối tiền.

Dự đoán của tôi, ghi ra để kiểm chứng: đến đại hội nhiệm kỳ 11, thứ được nhắc nhiều nhất sẽ không phải là số tiền huy động được, mà là số đội bóng phải giải thể vì không đáp ứng tiêu chí mới. Nếu tôi đúng, bóng đá Việt Nam đã có một cuộc cách mạng quản trị thật. Nếu tôi sai, chúng ta vẫn có thêm vài chục tỷ và thêm vài câu chửi trên mạng xã hội mỗi vòng đấu. Còn nếu ai đó muốn chứng minh tôi sai theo cách sạch nhất, hãy bắt đầu bằng việc công bố danh sách nhận tiền. Chỉ cần một trang.